Contact Us

Use the form on the right to contact us.

You can edit the text in this area, and change where the contact form on the right submits to, by entering edit mode using the modes on the bottom right. 

           

123 Street Avenue, City Town, 99999

(123) 555-6789

email@address.com

 

You can set your address, phone number, email and site description in the settings tab.
Link to read me page with more information.

Inleiding

 

Sign of the Times

 
Ivo van Werkhoven
 

Dit voorjaar doe ik tijdens het werken in de tuin een archeologische vondst. Bij het losmaken van wat boomwortels schoffel ik uit de aarde een flippo tevoorschijn. Het plastic schijfje is intact maar de kleuren zijn verbleekt en de opdruk enigszins afgesleten. Daaruit maak ik op dat het al enkele decennia onder de grond ligt. Ik weet natuurlijk dat flippo’s een enorme rage waren in het midden van de jaren 90. Als achttienjarige hoorde ik niet meer bij de doelgroep, maar de flippo roept toch direct een tijdsgebonden gevoel op; het gaat Nederland economisch voor de wind en bedrijven ontdekken creatieve marketingtrucs om consumenten aan hun merk te binden.

Flippo’s zijn vooral verzamelobjecten. Ik herinner me kinderen die rondlopen met grote mappen met plastic insteekhoesjes vol flippo’s. Elk plaatje met een bekende tekenfilmfiguur van Looney Tunes vertegenwoordigt een waarde. Kinderen kennen deze figuren van televisie. Van internet hebben ze nog nauwelijks gehoord. 

Tegenwoordig komen veel (populaire) cultuuruitingen en beelden tot ons via de beeldschermen van computers of smartphones. Door snelle en interpersoonlijke verbindingen via sociale mediaplatforms worden beelden steeds meer gebruikt voor directe communicatie. Een voorbeeld daarvan is de introductie van de emoji in 2010. Met het overwaaien van dit fenomeen uit Japan doet het betekenisdragende beeld zijn intrede in onze dagelijkse communicatie. Emoji lijkt als universele beeldtaal zeer bruikbaar in een geglobaliseerde wereld; taalgrenzen doen er niet meer toe. 

 

In november 2015 roept het gezaghebbende Oxford Dictionaries de huilen-van-het-lachen-emoji uit tot woord van het jaar. Dit roept de vraag op of het betekenisdragende beeld in een genetwerkte samenleving een serieus alternatief biedt voor onze op tekst gebaseerde communicatie. Kunnen we ons een wereld voorstellen waarin woorden geen betekenis meer hebben en enkel beelden onze bedoelingen en verlangens uitdrukken? 

Insignes

In 2011 is in het Zeeuws Museum de tentoonstelling UNDERGROUND te zien, over schatgraverij in Zeeland. Tijdens de voorbereidingen ontmoet ik verschillende amateurarcheologen, allemaal met hun eigen, unieke verzameling. Eén objectcategorie is in die verzamelingen ruimschoots vertegenwoordigd: middeleeuwse draagtekens. Afbeeldingen, gemaakt van een legering van lood en tin, die met een speld of een oog op je kleding of hoed kunnen worden bevestigd. Deze vreemde, mysterieuze ‘plaatjes’ komen uit een tijd waarin de meeste mensen nog niet kunnen lezen en schrijven. Als objecten hebben de insignes vaak een magische waarde, als tekens verwijzen ze naar een uitgebreid systeem van verhalen en betekenissen.     

  

Insigne van wildeman met knots bij kasteeltoren in ronde omlijsting, lood-tin, 1400-1449, collectie Familie Van Beuningen, Langbroek

Insigne van wildeman met knots bij kasteeltoren in ronde omlijsting, lood-tin, 1400-1449, collectie Familie Van Beuningen, Langbroek

Insigne van tronende Maria met Kind rechts van haar, Karel de Grote met model van paltskapel en bisschop met staf aan weerszijden, onder een arcade in ronde omlijsting, daarboven kroning van Maria door Christus in ovale omlijsting, aan weerszijden geflankeerd door engelen, gevonden in Dordrecht, lood-tin, 1325-1374, collectie Familie Van Beuningen, Langbroek

Insigne van tronende Maria met Kind rechts van haar, Karel de Grote met model van paltskapel en bisschop met staf aan weerszijden, onder een arcade in ronde omlijsting, daarboven kroning van Maria door Christus in ovale omlijsting, aan weerszijden geflankeerd door engelen, gevonden in Dordrecht, lood-tin, 1325-1374, collectie Familie Van Beuningen, Langbroek

De insignes worden gedurende meerdere eeuwen op grote schaal gemaakt en door alle lagen van de bevolking gedragen. Sommige brengen geluk, andere maken de drager kenbaar, bijvoorbeeld als pelgrim. Pelgrims zijn voor hun levensonderhoud immers afhankelijk van de vrijgevigheid van anderen. De insignes hebben een belangrijke signaalfunctie. 

De productie en het gebruik van insignes neemt af in de vijftiende eeuw, wanneer de boekdrukkunst wordt uitgevonden. Dit moment wordt opgevat als het einde van de middeleeuwen en het begin van een nieuwe (moderne) tijd. Ideeën en kennis laten zich door de – snelle en grootschalige – reproductiemethode gemakkelijk vermenigvuldigen en verspreiden. In combinatie met het toenemende aantal geletterden geeft dit een ongekende impuls aan de ontwikkeling en sociale mobiliteit van grote groepen mensen. De insignes gaan aan deze omwenteling vooraf maar wijzen er ook al naar vooruit. Ook insignes worden in serie geproduceerd. Met een enkele mal kunnen enkele honderden insignes gegoten worden. Insignes zijn de eerste massageproduceerde afbeeldingen voor communicatie in brede lagen van de bevolking. 

Sign of the Times

In Zeeland worden naar verhouding de meeste insignes gevonden. In de vochthoudende Zeeuwse klei zijn ze 500 tot soms wel 800 jaar lang bewaard gebleven. Toch kunnen we ze vaak niet goed meer lezen. Betekenis vervaagt naarmate het kader van gedeelde verhalen en waarden waarbinnen die betekenis is ontstaan verandert. Voor hun juiste begrip en interpretatie zijn de insignes net als andere tekens en symbolen gebonden aan de eigen tijd. 

Deze e-publicatie verschijnt naar aanleiding van de tentoonstelling Sign of the Times. Social media van de middeleeuwen. In het Zeeuws Museum worden in 2015 enkele honderden insignes samengebracht uit verschillende particuliere en openbare collecties. Daarnaast kijken kunstenaars Constant Dullaart en Dennis de Bel en Roel Roscam Abbing naar de tekens van  onze tijd en wat die zeggen over de veranderende samenleving.  

Door goed te kijken naar insignes zie je de overgang van de ongeletterde middeleeuwen naar de moderne tijd. De tekens waarmee we nu communiceren geven op hun beurt een verslag van de overgang van een pre-internet tijdperk naar een samenleving waarin digitale verbondenheid niet meer weg te denken is. Voor mij verwijst de titel Sign of the Times naar de symbolen en tekens die op het eerste gezicht een bescheiden boodschap overbrengen, maar tegelijkertijd de grote bewegingen of veranderingen in de samenleving weerspiegelen.   

In deze e-publicatie vraagt het Zeeuws Museum experts die zich op uiteenlopende gebieden met beeld bezighouden welke beelden voor hen de tijd karakteriseren.  

De bijdragen:

Grafisch ontwerper Ruben Pater vertelt over de (mis)interpretatie van grafische logo’s en symbolen in relatie tot culturele verschillen. Hij schreef onlangs het boek The Politics of Design

Hanneke van Asperen, kunsthistoricus en docent heuristiek aan de Radboud Universiteit, laat zien hoe met name religieuze insignes onderwerp waren van plagiaat en vervalsing.   

Kunstenaar en onderzoeker Roel Roscam Abbing gaat dieper in op emoji, het unicode consortium en hoe vanuit goedbedoelde (maar erg Amerikaanse) opvattingen over diversiteit racisme juist worden geëncodeerd. 

Willy Piron is hoofd van het Centrum Kunsthistorische Documentatie aan de Radboud Universiteit. Hij geeft een overzicht van de bestaande theorieën over de betekenis van seksuele insignes en introduceert een nieuwe theorie. 

Janelle Ward vertelt hoe Tindergebruikers zich presenteren op de populaire datingapp. Ward is universitair docent aan de faculteit ESHCC/Media & Communicatie van de Erasmus Universiteit Rotterdam, de International Bachelor Communication and Media (IBCoM) en de Master of Arts in Media Studies.

Een kunstenaarsbijdrage van Constant Dullaart. Dullaart studeerde aan de Rijksakademie van beeldende kunsten in Amsterdam en woont en werkt in Berlijn. In 2015 ontving hij de Prix Net Art, een toonaangevende internationale prijs voor internetkunst.