Contact Us

Use the form on the right to contact us.

You can edit the text in this area, and change where the contact form on the right submits to, by entering edit mode using the modes on the bottom right. 

           

123 Street Avenue, City Town, 99999

(123) 555-6789

email@address.com

 

You can set your address, phone number, email and site description in the settings tab.
Link to read me page with more information.

Willy Piron

 

Laatmiddeleeuwse seksuele insignes

 
Willy Piron
 
 
Afbeelding 1: Fallus die boven een broek uitsteekt en door twee vrouwen wordt gestreeld, 1400-1450, 63 x 33 mm., gevonden Brugge, Langbroek, collectie Familie Van Beuningen

Afbeelding 1: Fallus die boven een broek uitsteekt en door twee vrouwen wordt gestreeld, 1400-1450, 63 x 33 mm., gevonden Brugge, Langbroek, collectie Familie Van Beuningen

 

Een duidelijk Sign of the Times: een voorstelling uit de eerste helft van de vijftiende eeuw die niets aan de verbeelding overlaat. Sex sells, niet alleen in de huidige tijd maar ook eeuwen geleden al. De afbeelding is goed herkenbaar; een piemel die uit een broek steekt en gestreeld wordt door twee vrouwen. Aan het hangoog is te zien dat het beeld bedoeld is om te dragen. Seksuele, aanstootgevende  en obscene afbeeldingen zijn van alle tijden, maar de functie hoeft in al die eeuwen niet altijd dezelfde te zijn. De afbeelding is duidelijk, maar wat was de functie? Door wie werden ze gekocht? Hoe werden ze gebruikt? Werden ze in het openbaar gedragen? Of droeg men ze verborgen op de onderkleding? Wat wilde men ermee zeggen? 

Ze waren onderdeel van een beeldtaal die werd begrepen door laatmiddeleeuwse mensen, maar tegenwoordig is de bedoeling en boodschap niet meer duidelijk. Er zijn verschillende theorieën over deze raadselachtige tekens. In dit artikel wil ik deze theorieën behandelen en mijn mening daarover geven.

Loodtinnen insignes waren makkelijk te maken en daardoor goedkoop, bedoeld voor de lagere standen. Daardoor geven deze insignes een beeld van de armere mensen in de middeleeuwen en een groep waar we niet veel van weten. Er zijn geen visuele of geschreven bronnen met middeleeuwers die deze insignes dragen want de armen laten maar weinig sporen na in de geschiedenis. 

Er zijn honderden seksuele insignes gevonden. Afbeelding 2 is een kaart uit de database Kunera met de vindplaatsen van deze draagtekens. Verbazingwekkend is dat het grootste deel in de Lage Landen is gevonden. Ook hier is nog geen verklaring voor. 

Afbeelding 2: Kunera

Afbeelding 2: Kunera

Een voorbeeld van een seksueel insigne waarvan er meer dan 100 zijn gevonden, is het fallusdier: een fallus met benen en soms een bel om de ‘nek’. Sommige exemplaren hebben een vogel die in de eikel van de fallus prikt (afbeelding 3).

Afbeelding 3: Fallusdier met pikkende vogel, 1350-1400, 47 x 69 mm, gevonden Rotterdam, Rotterdam BOOR

Afbeelding 3: Fallusdier met pikkende vogel, 1350-1400, 47 x 69 mm, gevonden Rotterdam, Rotterdam BOOR

Afbeelding 4: Fallusdier met kroon en vleugels, 1375-1425, 29 x 28 mm, gevonden Nieuwlande, Langbroek, Collectie Familie Van Beuningen

Afbeelding 4: Fallusdier met kroon en vleugels, 1375-1425, 29 x 28 mm, gevonden Nieuwlande, Langbroek, Collectie Familie Van Beuningen

Er is hier sprake van een woordspeling. Het Latijnse woord ‘glans’ betekent eikel, zowel van een fallus als de vrucht van een eik. De vogel en de vleugels van het fallusdier van afbeelding 5 zijn een verwijzing naar het Nederlandse woord ‘vogelen’, dat seksuele gemeenschap betekent. Profane insignes hebben vaak van dergelijke woordspelingen, die verwijzen naar seksueel gedrag.

Jan Baptist Bedaux wijst op het kwaadwerende karakter van deze tekens.1 Hij vergelijkt de fallusdieren met de Romeinse tintinnabuli (afbeelding 5).

 
Afbeelding 5: Tintinnabulum, brons, eerste eeuw na Chr., gevonden in Pompeï. Museo Archeologico Nazionale di Napoli, Napels

Afbeelding 5: Tintinnabulum, brons, eerste eeuw na Chr., gevonden in Pompeï. Museo Archeologico Nazionale di Napoli, Napels

 

Bovenstaande mobiles met bellen zijn in de vorm van fallusdieren compleet met vleugels en voetjes. Het doel van deze instrumenten is het kwaad af te weren. Plutarchus schrijft in zijn Quaestiones Convivales (V.7.3) dat al het obscene, onfatsoenlijke of belachelijke de kracht bezit om de ogen van kwade personen en demonen aan te trekken, en zo het de ogen af te leiden van de bedreigde persoon. De insignes moeten in dezelfde traditie gezien worden. Ze zijn zowel schokkend als grappig; de perfecte kwaadwerende combinatie.

Malcolm Jones, die veel over de seksuele cultuur in de middeleeuwen heeft geschreven, komt met een convergerende theorie. Als fallusinsignes het Boze weren dan trekken ze ook het geluk aan, en in dit geval geluk op het seksuele vlak. De sleutel in deze theorie is een insigne gevonden in Middelburg met het opschrift “DE SELDE” (afbeelding 6). In het Middelnederlands betekent dit ‘het geluk’.2

Afbeelding 6: Fallusdier met ruiter en banderol met opschrift: “DE SELDE”, 1375-1425, 33 x 52 mm, gevonden in Middelburg, Langbroek, collectie Familie Van Beuningen 

Afbeelding 6: Fallusdier met ruiter en banderol met opschrift: “DE SELDE”, 1375-1425, 33 x 52 mm, gevonden in Middelburg, Langbroek, collectie Familie Van Beuningen 

Jos Koldeweij gelooft net als Bedaux en Jones in het apotropaeïsche en geluksbrengende karakter van de insignes, maar het verbindt geluk met vruchtbaarheid en is daarmee verbonden met voorspoed en status.3

Jones beschrijft het satirische karakter van sommige tekens. Het insigne in de vorm van een vulva als pelgrim met rozenkrans en pelgrimsstaf (afbeelding 7) is duidelijk een aanklacht tegen de vrouwelijke pelgrims, die net als Geoffrey Chaucer’s The Wife of Bath’s Tale, alleen op bedevaart gingen vanwege de seksuele avonturen onderweg.

 
Afbeelding 7: Vulva figuurtje als pelgrim met rozenkrans en pelgrimsstaf, 1425-1475, 28 x 20 mm, gevonden in Arnemuiden, collectie Familie Van Beuningen, Langbroek 

Afbeelding 7: Vulva figuurtje als pelgrim met rozenkrans en pelgrimsstaf, 1425-1475, 28 x 20 mm, gevonden in Arnemuiden, collectie Familie Van Beuningen, Langbroek 

 

Een ander voorbeeld is het insigne met een vulva op een baar, gedragen door drie fallussen (afbeelding 8). Jones voert aan dat dit teken een aanklacht was tegen de katholieke processies. Het beeld van Maria is vervangen door een gekroonde vulva.4 Een andere mogelijkheid is dat dit insigne laat zien dat vrouwen de baas zijn over de mannen; de vulva regeert over de fallussen.

 
Afbeelding 8: Gekroonde vulva gedragen op een baar door drie fallusfiguren, 1375-1425, 56 x 45 mm, gevonden in Brugge, collectie Familie Van Beuningen, Langbroek

Afbeelding 8: Gekroonde vulva gedragen op een baar door drie fallusfiguren, 1375-1425, 56 x 45 mm, gevonden in Brugge, collectie Familie Van Beuningen, Langbroek

 

Jones wijst ook op het parodiërende karakter van sommige tekens, zoals het vrijende paartje op een kam (afbeelding 9). Het zijn parodieën op de kostbare kammen van de aristocratie met daarop elegante, hoofse minneparen (afbeelding 10). De loodtinnen exemplaren maken duidelijk waarom het werkelijk gaat, ook al verhult de aristocratie het in het elegante minnespel.5

Afbeelding 9: Copulerend paar in een dubbelzijdige kam, 1325-1375, 28 x 20 mm, gevonden in Brugge, Bruggemuseum 

Afbeelding 9: Copulerend paar in een dubbelzijdige kam, 1325-1375, 28 x 20 mm, gevonden in Brugge, Bruggemuseum 

Afbeelding 10: Dubbelzijdige kam met minnaars in een tuin, 1325-1350, ivoor, 28 x 20 mm, gemaakt in Parijs, Londen, National Gallery

Afbeelding 10: Dubbelzijdige kam met minnaars in een tuin, 1325-1350, ivoor, 28 x 20 mm, gemaakt in Parijs, Londen, National Gallery

Er zijn ook wetenschappers die denken dat de tekens tijdens het carnaval werden gedragen. Carnaval is het feest van de omgekeerde wereld of le monde renversé. De seksuele insignes zouden dan een omkering zijn van kuisheid, en het normale, deugdzame, zedige leven bespotten. Gaby Herchert komt tot de conclusie dat deze tekens spottende prijzen waren die werden uitgereikt tijdens de bijeenkomsten van carnavalsverenigingen zoals de Narrengerichten.6

Deze laatste twee theorieën behandelen de seksuele insignes als abnormaal, en ze zouden daarom gebruikt zijn in abnormale situaties zoals carnaval. Deze theorieën veronderstellen ten onrechte dat deze insignes geen plaats hadden in het dagelijks leven van de middeleeuwen. Er zijn echter teveel insignes gevonden om alleen tijdens de korte periode van carnaval te zijn gebruikt.

In 2013 komt Christopher Retsch met weer een andere theorie. Hij denkt dat deze tekens liefdespanden of geschenken tussen geliefden zijn. Dit geldt vooral voor de speldjes met het woord “AMOUR” erop (afbeelding 11 en 12).7 Het zijn onmiskenbaar objecten die je aan een geliefde geeft. Het Bossche exemplaar is de ondeugende van de twee.

Afbeelding 11: Vogel met banderol, opschrift: “AMOVRS”, 1350-1400, 18 x 52 mm, gevonden in Sluis, particuliere collectie 

Afbeelding 11: Vogel met banderol, opschrift: “AMOVRS”, 1350-1400, 18 x 52 mm, gevonden in Sluis, particuliere collectie 

Afbeelding 12: Broek met fallus, opschrift: “AMOV[RS]”, 1350-1400, 20 x 19 mm, gevonden in Den Bosch, particuliere collectie

Afbeelding 12: Broek met fallus, opschrift: “AMOV[RS]”, 1350-1400, 20 x 19 mm, gevonden in Den Bosch, particuliere collectie

Waarschijnlijk zijn de genoemde theorieën van toepassing op sommige insignes maar niet op alle. Ze bevatten teveel variatie aan afbeeldingen, waardoor ze verschillende overlappende functies hebben gehad.

Een gegeven dat voor de moderne mens onvoorstelbaar is, is dat de middeleeuwse mens het bijna zonder afbeeldingen moest doen. Perkament en papier waren duur en alleen te betalen door rijke mensen. De enige afbeeldingen waar gewone mensen toegang tot hadden waren afbeeldingen op en in kerken, openbare gebouwen en houtsnijwerk dat ze zelf konden maken. De drukkunst was nog niet uitgevonden.

Als er dan een manier gevonden wordt om goedkoop afbeeldingen te produceren door middel van loodtinnen draagtekens, is het goed voor te stellen dat daar een afzetmarkt voor is. Deze draagtekens zijn de eerste massageproduceerde afbeeldingen van West-Europa. Als eerste komen de bedevaartinsignes op de markt. Als dat verkoopt is men inventief genoeg om het aanbod uit te breiden naar profane en zelfs seksuele afbeeldingen. Een ander belangrijk gegeven is dat met het beperkte aanbod van afbeeldingen de communicatie tussen mensen in de middeleeuwen heel anders verliep dan tegenwoordig. De middeleeuwse mens verwerkte zijn/haar waarnemingen heel anders dan de moderne mens. De visuele informatie was veel geringer, en daardoor meer emotioneel beladen. Vooral wanneer de informatie, zoals in het geval van insignes, werd aangeboden aan een ander persoon.

Sommige wetenschappers, zoals Jones, vermelden kort de mogelijkheid dat deze draagtekens alleen decoratief of opzettelijk grappig kunnen zijn. Dat kan heel goed het geval zonder de bovengenoemde theorieën te verwerpen.

Gerhard Wolf is van mening dat de profane draagtekens in het algemeen bedoeld waren om een reactie te krijgen van de beschouwer en dus als resultaat een manier van communicatie opleveren. Dit in tegenstelling tot de religieuze insignes die zelfverklarend zijn. Een seksueel insigne kan meerdere betekenissen hebben afhankelijk van door wie en in welke situatie het insigne getoond wordt.8 Een insigne kan een beledigende of een grappige betekenis hebben. Dat ligt helemaal aan degene die een teken koopt en aan wie hij/zij het laat zien. Waarschijnlijk zijn insignes in eerste instantie inhoudsloos, en wordt de betekenis pas duidelijk door het gebruik ervan.

De reden dat de seksuele tekens verdwijnen na 1450 is hoogstwaarschijnlijk de opkomst van gedrukte afbeeldingen. Drukwerk wordt goedkoper dan het gieten van loodtinnen tekens. De rol van afbeeldingen in de maatschappij verandert door de boekdruk gigantisch.


  1. Bedaux, Jan Baptist, Laatmiddeleeuwse sexuele amuletten. Een sociobiologische benadering in; Bedaux, Jan Baptist (red.), ‘Annus Quadriga Mundi. Opstellen over middeleeuwse kunst opgedragen aan prof. dr. Anna C. Esmijer’, Zutphen, 1989, p. 16-30 ↩

  2. Jones Malcolm, The Secret Middle Ages: Discovering the Real Medieval World, Westport, 2002, p. 250 ↩

  3. Koldeweij, A.M., Geloof en Geluk. Sieraad en devotie in middeleeuws Vlaanderen, Arnhem 2006, p. 113. ↩

  4. Jones, Malcolm, The Secular Badges in; Beuningen, H.J.E. van, Koldeweij, A.M., ‘Heilig en Profaan 1. 1000 laat-middeleeuwse insignes uit de collectie H.J.E. van Beuningen’, Cothen, 1993, p. 99-109. ↩

  5. Jones, Malcolm, Sex, Popular Beliefs and Culture in; Evans, Ruth (ed.), ‘A Cultural History of Sexuality in the Middle Ages’, Oxford/New York, 2011, p. 151. ↩

  6. Herchert, Gaby, ‚Wer trägt des Pfaffen Schand’ am Hut? Deutungen erotischer Tragezeichen aus literarischen und rechtlichen Perspektiven’ in Winkelman, J.H., Wolf, G., Erotik aus dem Dreck gezogen, Amsterdam 2004, p. 91-111 ↩

  7. Retsch, Christopher, Obszön-erotische Tragezeichen als frivole ‘Liebesgaben’ in: Kühne, Hartmut, Lambacher, Lothar, Hrdina, Jan (ed.), ‘Wallfahrer aus dem Osten. Mittelalterliche Pilgerzeichen zwisschen Ostsee, Donau und Seine’, Frankfurt am Main, 2013, p. 425-459. ↩

  8. Wolf, Gerhard, ‘Phallus am Grillspiess und Vulva auf stelzen. Überlegungen zur kommunikativen Funktion erotischer und obszöner Tragezeichen aus den Niederlanden‘ in Winkelman, J.H., Wolf, G., Erotik aus dem Dreck gezogen, Amsterdam, 2004, p. 291 ↩